पर्यावरणम् — निबन्धः

Environment Essay in Sanskrit

A Sanskrit essay on the environment and its protection (पर्यावरणसंरक्षणम्), with Hindi meaning, a 10-line version, the vocabulary of pollution, and a classical verse on the value of a tree.

Environment Essay in Sanskrit, with Hindi meaning

Sanskrit (संस्कृतम्)

अस्माकं परितः यत् आवरणम् अस्ति, तत् पर्यावरणम् इति कथ्यते। वायुः, जलं, भूमिः, वृक्षाः, पशवः च पर्यावरणस्य अङ्गानि सन्ति। अद्य पर्यावरणं प्रदूषितम् अस्ति। वाहनानां धूमेन वायुः प्रदूषितः भवति। उद्योगशालानां मलिनेन जलेन नद्यः प्रदूषिताः भवन्ति। वृक्षाणां कर्तनेन वर्षा न्यूना भवति। प्रदूषणेन जनाः रोगग्रस्ताः भवन्ति। अतः अस्माभिः अधिकाधिकं वृक्षारोपणं करणीयम्। प्लास्टिकस्य प्रयोगः न करणीयः। जलस्य रक्षा करणीया। स्वच्छं पर्यावरणं स्वस्थजीवनस्य आधारः अस्ति।

हिन्दी अर्थ

हमारे चारों ओर जो आवरण है, उसे पर्यावरण कहते हैं। वायु, जल, भूमि, वृक्ष और पशु पर्यावरण के अंग हैं। आज पर्यावरण प्रदूषित है। वाहनों के धुएँ से वायु प्रदूषित होती है। कारखानों के गंदे पानी से नदियाँ प्रदूषित होती हैं। पेड़ों के काटने से वर्षा कम होती है। प्रदूषण से लोग रोगी होते हैं। इसलिए हमें अधिक से अधिक वृक्षारोपण करना चाहिए। प्लास्टिक का प्रयोग नहीं करना चाहिए। जल की रक्षा करनी चाहिए। स्वच्छ पर्यावरण स्वस्थ जीवन का आधार है।

10 lines on environment in Sanskrit

Short, numbered lines — easy to learn for exams.

Sanskrit (संस्कृतम्)

1. अस्माकं परितः यत् अस्ति तत् पर्यावरणम्।
2. वायुः जलं भूमिः वृक्षाः च पर्यावरणस्य अङ्गानि।
3. अद्य पर्यावरणं प्रदूषितम् अस्ति।
4. धूमेन वायुः प्रदूषितः भवति।
5. मलिनेन जलेन नद्यः प्रदूषिताः भवन्ति।
6. वृक्षाः अस्मभ्यं प्राणवायुं यच्छन्ति।
7. अस्माभिः वृक्षाः रोपणीयाः।
8. प्लास्टिकस्य प्रयोगः न करणीयः।
9. जलं वृथा न व्ययितव्यम्।
10. पर्यावरणरक्षा अस्माकं कर्तव्यम् अस्ति।

हिन्दी अर्थ

1. हमारे चारों ओर जो है वह पर्यावरण है।
2. वायु, जल, भूमि और वृक्ष पर्यावरण के अंग हैं।
3. आज पर्यावरण प्रदूषित है।
4. धुएँ से वायु प्रदूषित होती है।
5. गंदे पानी से नदियाँ प्रदूषित होती हैं।
6. वृक्ष हमें प्राणवायु (ऑक्सीजन) देते हैं।
7. हमें वृक्ष लगाने चाहिए।
8. प्लास्टिक का प्रयोग नहीं करना चाहिए।
9. पानी व्यर्थ नहीं बहाना चाहिए।
10. पर्यावरण की रक्षा हमारा कर्तव्य है।

Words used in this essay

SanskritHindiEnglish
पर्यावरणम्पर्यावरणenvironment
प्रदूषणम्प्रदूषणpollution
प्रदूषितम्प्रदूषितpolluted
धूमःधुआँsmoke
उद्योगशालाकारखानाfactory
वृक्षारोपणम्वृक्षारोपणtree planting
कर्तनम्काटनाcutting
प्राणवायुःप्राणवायुoxygen
करणीयम्करना चाहिएshould be done
कर्तव्यम्कर्तव्यduty

A classical verse on trees

दशकूपसमा वापी दशवापीसमो ह्रदः। दशह्रदसमः पुत्रो दशपुत्रसमो द्रुमः॥

"A step-well equals ten wells, a lake equals ten step-wells, a son equals ten lakes — and one tree equals ten sons." A verse from the Matsya Purana tradition, often quoted in essays on the environment.

Grammar note: करणीयम्, करणीयः, करणीया

"Should be done" is expressed with the -अनीय suffix, and it agrees in gender with the thing that should be done: वृक्षारोपणं करणीयम् (neuter), प्रयोगः न करणीयः (masculine), रक्षा करणीया (feminine). Slogans for the same topic are on the Sanskrit slogans page.

Frequently asked questions

What is 'environment' in Sanskrit?

पर्यावरणम् (paryāvaraṇam). 'Protection of the environment' is पर्यावरणसंरक्षणम् or पर्यावरणरक्षा.

What is 'pollution' in Sanskrit?

प्रदूषणम् (pradūṣaṇam). 'Air pollution' is वायुप्रदूषणम्, 'water pollution' जलप्रदूषणम्.

Write 5 lines on save trees in Sanskrit.

वृक्षाः अस्मभ्यं प्राणवायुं यच्छन्ति। वृक्षाः फलानि छायां च ददति। वृक्षाः वर्षायाः कारणम्। अतः वृक्षाः न कर्तनीयाः। अस्माभिः अधिकाधिकं वृक्षारोपणं करणीयम्।